Pionier van de abstracte schilderkunst - Boukje Cnossen

Boukje Cnossen schrijft over beeldende kunst en theater. Ze publiceerde in Het Parool, en loopt momenteel stage bij NRC Handelsblad. Ik wil onderstaand stuk van Boukje, gemaakt naar aanleiding van een expositie in het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem, graag in de etalage zetten. Omdat blijkt dat 'jong' - Boukje is 23 - en kwaliteit wel degelijk een vanzelfsprekend pact kunnen vormen. Opvallend is dat Boukje toegankelijke kopij schrijft, ook fijn om te lezen voor leken en buitenstaanders.  - Ronald Ockhuysen
 

PIONIER VAN DE ABSTRACTE SCHILDERKUNST

door Boukje Cnossen

Toegegeven, voor het ongeoefend oog lijken sommige schilderijen van Hilma af Klint misschien op Hemamotiefjes. De pasteltinten, eivormige figuren en bladmotieven doen nu wellicht weinig prikkelend aan. Maar op het moment dat Af Klint in 1905 in het geheim begon aan dit spirituele oeuvre, was de abstracte schilderkunst nog niet uitgevonden. Kandinsky maakte nog steeds expressionistisch werk, Kazimir Malevich begon in 1910 abstract te werken, Pablo Picasso begon in 1906, een jaar na Af Klint, aan Les Demoiselles d’Avignon, een werk dat vernieuwend maar allesbehalve abstract is. Hilma af Klint daarentegen, maakte in razendsnel tempo en zonder dat iemand daarvan op de hoogte was, de doorbraak naar de abstractie in de schilderkunst.

Naast abstractie zijn in de voorstellingen van Af Klint nog altijd herkenbare vormen te ontwaren. Dat wat ze afbeeldde balanceert tussen herkenbare gegevens uit de wereld om ons heen en een zelf geformuleerde beeldtaal. In het geval van Af Klint is die beeldtaal gecodeerd. Zo staat een roos voor ‘de ontwikkeling van leven in het teken van liefde’, een wit ei met blauwe lijnen wijst op trouw en twee eieren naast elkaar staan voor het ‘begin van het huis van zuivere liefde’. De herleiding van deze symbolische betekenissen is een combinatie van de allegorieën die we nu eenmaal in de kunst vinden, christelijke motieven die Af Klint een eigen invulling heeft gegeven, en een allegaartje van esoterische symbolen. Veel informatie over de occulte betekenis van Af Klints schilderijen, staat geschreven in de logboeken die ze bijhield.

Hilma Af Klint beschouwde zichzelf als helderziende en was al vanaf 1887 onderdeel van een groepje vrouwen dat wekelijks spiritistische seances hield. Hierbij werd getracht geesten te roepen en hun boodschappen te interpreteren. Af Klint begon dan ook vanaf 1905 op verzoek van de geesten die haar leidden, spirituele schilderijen te maken. Ze schilderde altijd in een staat van trance en maakte ze in slechts enkele dagen enorme schilderijen. Altijd beweerde ze dat de inhoud van de schilderijen haar werd ingegeven van gene zijde.

In 1908 kreeg Af Klint contact met Rudolf Steiner, de grondlegger van de antroposofie. In de antroposofie ligt de nadruk niet op geesten uit een andere wereld, maar op de mens zelf. Steiner was onderdeel van de theosofische beweging die vanuit Parijs geleid werd door Helena Blavatsky, maar in heel Europa zijn weerslag had. Zo was bijvoorbeeld de schilder Piet Mondriaan verbonden aan de theosofie. Rudolf Steiner heeft het theosofische idee van het etherisch lichaam gebruikt om te beweren dat de menselijke fysiologie een spiritueel aspect kent. Door dit spirituele aspect te ontwikkelen en bovendien kennis te nemen van de opwaartse lijn die volgens Steiner te ontdekken viel in de ontwikkeling van de godsdiensten, zou men vanuit het eigen lichaam een verbinding met de kosmos kunnen leggen. Steiner raadde Af Klint dan ook aan op een meer bewuste manier te gaan schilderen. Ze moest zich niet meer in trance laten brengen door de geesten, maar haar scheppingsproces beginnen vanuit vormen en kleuren.

Voor wie liever wat meer op de grond wil blijven staan, biedt de ontwikkeling van het oeuvre van Af Klint vooral een interessant kijkje in de cultuurgeschiedenis. Eind negentiende eeuw schoten de spiritistische vrouwengroepen als paddenstoelen uit de grond. Allen beweerden boodschappen door te krijgen van geesten en verwierven op deze wijze aanzien, voor vrouwen in die tijd allerminst een vanzelfsprekendheid. Ze werden geprezen om hun gaven en konden soms hun eigen geld verdienen. Uiteindelijk bleek er vaak bedrog in het spel te zijn, zoals het geval was met de befaamde Fox Sisters uit New York. Maar de trend van spiritistische groepen wijst daarmee duidelijk op een maatschappelijke behoefte aan onafhankelijkheid. Af Klints activiteiten als medium kunnen hieraan gekoppeld worden. Door haar opleiding aan de kunstacademie van Stockholm kon Af Klint als schilder in haar levensonderhoud voorzien. Maar ze kon haar artistieke professie niet in het teken te stellen van een persoonlijke inspiratie, zoals we dat nu van kunstenaars verwachten.

In de jaren tien en twintig van de twintigste eeuw kwam er meer ruimte voor het individu en de persoonlijke ervaring. Vanaf toen raakte ook Af Klint, beïnvloed door de antroposofie, vatbaar voor een meer zintuiglijke benadering van het spirituele. In plaats van de boodschappen van geesten, beweerde ze de astrale lichamen van planten en dieren te kunnen waarnemen. De evolutionaire opvattingen binnen de antroposofie zijn helemaal in lijn met het vooruitgangsdenken van begin twintigste eeuw. In dit ‘Belle Époque‘ geloofde men dat de mogelijkheden tot het doen van uitvindingen onuitputtelijk waren. Als doorbraken in de natuurwetenschap de tijdsgeest domineren, is het niet zo raar te gaan geloven in de ongelimiteerde evolutie van de capaciteiten van de mensheid.

Helderziend, in het bezit van een minderwaardigheidscomplex of simpelweg een steekje los; feit is dat Af Klints esoterisch oeuvre van groot belang is voor de manier waarop we naar kunst kijken. Dankzij de ontdekking van Af Klints werk, kunnen de boekjes opnieuw geschreven worden. Bovendien is kunnen we ons af gaan vragen of veranderingen in de kunst echt alleen op het conto van het genie van de desbetreffende kunstenaar geschreven kunnen worden. De esoterische ideeën waaien begin twintigste eeuw met volle kracht over het Europese continent. Af Klint heeft de wind net wat eerder in haar gezicht gevoeld dan haar collega’s. Omdat haar geheime oeuvre twintig jaar na haar dood pas onthuld is, kunnen we er zeker van zijn dat haar uitvinding van de abstracte schilderkunst de ons zo bekende schilders in Parijs niet beïnvloed heeft. Blijkbaar waren op verschillende plaatsen verschillende kunstenaars vatbaar voor dezelfde ideeën.

De fragiliteit van de schilderijen van Hilma af Klint maakt dat dit werk niet vaak meer te zien zal zijn. Ondanks de universele boodschappen die Af Klint met zoveel passie in haar geheime schilderijen wilde verwerken, had ze niet gerekend op tentoonstellingen in grote musea wereldwijd. Ironisch genoeg is haar werk daarmee allerminst voor de eeuwigheid. Wie kennis wil nemen, moet snel zijn.

20 april 2010 _ Geplaatst in Het Parool